چکیده:
پژوهش حاضر با عنوان وضعیت سیاسی و اجتماعی شیعیان عراق در دوران حزب بعث به پاسخ این سؤال میپردازد که وضعیت شیعیان عراق در سالهای ۱۹۶۸، از زمان روی کار آمدن حزب بعث تا سقوط آن در ۲۰۰۳ از لحاظ سیاسی و اجتماعی چگونه بود؟ فرضیه پژوهش برآنست که شیعیان عراق در دوره حزب بعث با نوعی استیصال حقیقی سازمانیافتهای از طرف رژیم بعث مواجه شدند که زمینههای ضعف اجتماعی و سیاسی آنان را در درازمدت فراهم آورد اوضاع سیاسی و اجتماعی شیعیان عراق پیش از روی کار آمدن حزب بعث، محور اصلی بحث در فصل اول است. تشیع در عراق دارای پیشینه است ولی انتشار تشیع بهصورت گسترده در دوران متأخری صورت پذیرفت. اقوام شیعی، زمینهها و دلایل انتشار تشیع در عراق بررسی شده است. آشنایی با اوضاع سیاسی و اجتماعی شیعیان در صده اخیر یکی از مقدمات بحث حاضر بشمار میرود. شیعیان در این دوره با وجود محرومیتهای وارد شده از طرف دولت عثمانی، خود به مبارزه با اشغال انگلیس پرداختند. از این روی دولتهای جدید بر سرکار آمده پس از اشغال عراق سیاست اقصای شیعیان را در تمام ادوار البته با شدت و ضعف دنبال مینمودند. این رویه تا روی کار آمدن حزب بعث در جریان بود. حزب بعث پیش از آن در اوایل دهه ۵۰ میلادی متولد شد. اندیشههای بیطار و عفلق شالوده اصلی تفکرات و اندیشه حزب بعث را که بشدت قومگرا و پانعربیسم بود را تشکیل میدهد. ضعف دولتهای عراق و وجود احزاب و جریانات متعدد قومگرا و کمونیست در عراق به حزب بعث اجازه صعود به قدرت را با دو کودتا فراهم نمود بخش دوم پژوهش با یک مقدمه و دو فصل به اوضاع سیاسی و اجتماعی شیعیان عراق از روی کار آمدن حزب بعث تا اشغال کویت در سال ۱۹۹۱، میپردازد. شیعیان عراق که اغلب در مناطق وسیع و حاصلخیز فرات میانی و جنوب سکونت دارند تاریخ و سابقه تشیعشان متفاوت است. یکجانشینی عشایر و اسکان دائمی آنها اگرچه گاها به دلایل سیاسی، توسط عثمانیها برای تضعیف شالوده عشایری صورت پذیرفت؛ ولی سبب گردید تا قبایل در جریان ارتباط با قبایل شیعه و سکونت در مناطق حاصلخیز نهر هندیه در کربلا، به تشیع گرایش نمایند. وجود عتبات مقدس در عراق و ورود مداوم زائران عتبات از جنوب عراق نیز یکی از دلایل عمده تشیع قبایل مناطق جنوبی عراق گردید. حوزه علمیه در نجف نقش قابل ملاحظهای در تکوین جامعه شیعی عراق ایفا نمود و مبلغان نیز در این دوره سهمی البته با شدت و ضعف، در تشیع قبایل داشتند. اندیشهها و عملکرد سه تن از مراجع این دوره در شکلگیری و جهتدهی جامعه شیعی مؤثر بود. رژیم بعث با ابزارهای گوناگون و در سه جهت سعی کرد تا جامعه شیعی عراق را که اقلیت جامعه عربی و مذهبی را در عراق تشکیل میدهند، نابود بلکه استیصال نماید. ابتدا با مطرح کردن مسئله شعوبی و احیای آن و خطری که نسبت به جامعه عربی دارد، همچنین اعمال محدودیتهای گسترده و همه جانبه به لحاظ فکری، فرهنگی، اقتصادی نسبت به شیعیان و بالاخره تلاش برای استیصال شیعیان در تعقیب، شکنجه و اعدام، عقوبتهای دست جمعی، اخراج از عراق و آوارگی اقداماتی بوده که نسبت به شیعیان در این دوره اعمال شده است. شیعیان در مقابل سه جهتگیری را در تعامل با رژیم بعث، داشتند. اصلاح و تلاش برای احقاق برخی از حقوق شیعیان، مبارزه و درگیر شدن و تلاش برای سرنگونی رژیم و بالاخره حفظ بقا سه رویکردی است که در جامعه شیعه عراق رهبران و پیروانی داشت. بخش سوم این رساله به اوضاع سیاسی و اجتماعی شیعیان از اشغال کویت تا سقوط رژیم بعث در ۲۰۰۳ میپردازد. در مقدمه این بخش مسئله اشغال کویت و محاصره و تخریب زیرساختهای اقتصادی عراق و تأثیرات آن بر جامعه عراق و بالاخره سرنگونی رژیم بعث به اختصار عرضه شده است. پس از اشغال کویت و محاصره عراق، شیعیان طی تحرکی وسیع سعی نمودند دولت را ساقط نمایند. این قیام سراسری که به انتفاضه شعبانیه شناخته میشود، به دلایلی ناکام ماند که زمینهساز تجاوزات بعدی رژیم نسبت به شیعیان شد، خشکاندن تالابهای جنوب و تخریب شهرهای شیعهنشین از این جمله است. در مقابل شیعیان در این دوره با اقامه نماز جمعه بهترین حضور را رقم زدند و موج اسلامخواهی و اقامه شعایر حسینی جامعه شیعی عراق را دربرمی گیرد.
کلیدواژهها:شیعیان، عراق، سیاسی، اجتماعی، بعث.
فصول پایاننامه:
این تحقیق در سه بخش ارائه شده است:
بخش اول: «مباحث مقدماتی( شیعیان عراق – حزب بعث)»
* فصل اول: شیعیان عراق
پیشینه تشیع در عراق
اقوام شیعی
اوضاع شیعیان در صده اخیر
* فصل دوم: آشنایی با حزب بعث و به قدرت رسیدن آن در عراق
هسته اولیه و آغاز پیدایش
ایدئولوژی و ساختار فکری حزب بعث
حزب بعث در عراق
انقلاب ٨ فوریه و به قدرت رسیدن موقت بعث
بازگشت دوباره بعثیها
تثبیت قدرت حکومت جدید
ساختار سیاسی حکومت بعث
بررسی دلایل ظهور حزب بعث.
بخش دوم: «وضعیت سیاسی اجتماعی شیعیان عراق از روی کارآمدن حزب بعث تا جنگ دوم خلیجفارس ۱۹۹۱- ۱۹۶۸ م (۱۳۶۹ – ۱۳۴۷ هـ. ش)»
* فصل اول: وضعیت اجتماعی شیعیان از ۱۹۹۱ -۱۹۶۸ م
نظام عشایری در عراق
عشایر شیعه
شهرهای شیعهنشین
حوزه و مرجعیت کانون تشیع
شعایر حسینی
* فصل دوم: وضعیت سیاسی شیعیان ۱۹۹۱- ۱۹۶۸ م
رویکرد رژیم بعث نسبت به تشیع و شیعیان
تعامل شیعیان با رژیم بعث
احزاب و جریانات سیاسی شیعی معارض
بخش سوم: وضعیت سیاسی اجتماعی شیعیان عراق از جنگ دوم خلیجفارس تا سقوط رژیم بعث ۲۰۰۳ – ۱۹۹۱ م (۱۳۸۲-۱۳۶۹ هـ. ش)
* فصل اول: وضعیت سیاسی شیعیان عراق از ۲۰۰۳ – ۱۹۹۱ م
انتفاضه شعبانیه و شکست آن
مسئله هور جنوب.
ظهور آیتالله محمد صدر و “نماز جمعه”
احزاب سیاسی شیعی در چالش.
* فصل دوم: وضعیت اجتماعی شیعیان ۲۰۰۳ – ۱۹۹۱ م
پیامدهای محاصره عراق و شکست انتفاضه بر جامعه شیعی
موج اسلامخواهی و اقامه شعایر حسینی
جمعبندی و نتیجهگیری.