چکیده:
در پاسخ به این سؤال که «نیابت و قلمرو آن در عصر غیبت کبرى، چه تبیین و پاسخى به شبهات پیرامون آن از ناحیه فرقههاى بابیت، بهائیت و صوفیه دارد؟» تحقیق حاضر بر اساس مبانى و دلایل، با تأکید بر روش توصیفى و تحلیلى و باهدف دستیابى به زوایاى مغفول عنصر نیابت در عصر غیبت کبرى، به پاسخ شبهات مزبور مىپردازد. اندیشه استمرار رهبرى دینى، بهرغم آغاز آن از زمان پیامبر (ص) و مسلم بودن آن در تاریخ شیعه در مقاطعى بعد از رحلت آن حضرت (ص) و نیز غیبت امامعصر (عج)، با تعارضاتى مواجه شده و وضعیت رهبرى دینى را دچار بحران کرده است. البته اگرچه غیبت امام (ع) نافى حضور پنهان وى در میان مردم نیست؛ لکن به دلیل طولانى بودن آن، وجود رهبرى آشکار از ناحیه ایشان ضرورى مىنماید. این مفهوم که در فرهنگ شیعى با نام «نیابت» شهرت دارد، بهرغم فقهى بودن برخى اجزاى آن، با لذات موضوعى کلامى بوده و فرع بر اصل امامت است و بر اساس آن، فقها نائبان عام امام (ع) در عصر غیبت کبری هستند و رهبرى همهجانبه دین در این عصر، بر عهده آنان بوده و دیگران سهمى در آن ندارند. از دستاوردهاى این تحقیق کشف غفلت از ظرفیت عنصر نیابت و به همین دلیل رفع سوء بهره از آن از ناحیه دیگران است و لهذا، توسط فرقههایى ازجمله؛ بابیت، بهائیت و صوفیه با شبهاتى و تعارضاتى مواجه گشته است؛ چنانکه بر اساس عقاید شیخ احمد احسایى، شیخیه کرمان نظریه رکنرابع را به جاى نیابت خاص نشانده و این امر، خواهناخواه بستر ظهور فرقههایی همچون بابیت و صوفیه … شده است. با اینکه با شروع غیبت کبری، دوره نیابت خاص سپری شده است بهزعم بابیت، نیابت مقبول همچنان نیابتخاص است از دیدگاه صوفیه نیز، نیابت بر مبناى ولایت شمسیه و قمریه، تفسیر مىشود و اقطاب آنان از ولایتقمریه (نیابت خاص) برخوردارند؛ اما این اندیشه هم به دلیل اعتقاد آنان مبنى بر عمومى بودن ولایت باطل است.
مقالات مرتبط:
چیستی و مبانی کلامی «رکن رابع» در نظام اعتقادی فرقه شیخیه و ارزیابی نسبت آن، سعید علیزاده، اندیشه نوین دینی، بهار 1393، شماره 36، (18 صفحه، از 67 تا 84)، (علمی _ پژوهشی)