کلامی

چکیده: علم رجال مقوله ای مستقل از «رجال شناسی» و رجال شناسی نیز مقوله متفاوت با «تراجم نگاری» است. یک نوشته رجال شناختی علی القاعده باید از مشخصات فنی و روش معینی برخوردار باشد که در مقاله حاضر از آن‌ها گفتگو شده است. در این مقاله نگارنده، یکی از مقالات دانشجویی را به دلیل بافت و درون مایه خوبی که از آن برخوردار است و در شماره قبلی مجله حدیث و اندیشه نشر یافته مورد نقد و بررسی قرار داده و برخی کمبودهای آن را از جنبه روشی و علمی نشان داده است.
چکیده: تشبیه و تجسیم، در تاریخ اندیشه‌های کلامی، همواره به متفکرانی از شیعه و اهل سنت نسبت داده‌ شده است. یکی از این متفکران هشام بن حکم، متکلم بزرگ شیعی، است. برخی از دانشمندان اهل سنت، نظیر جاحظ و خیاط، چنین عقیده‌ای را به او نسبت داده‌اند. در روایات شیعه نیز گاه چنین نسبتی به او داده‌ شده است. بزرگان شیعه در مقابل این نسبت واکنش‌های فراوانی از خود نشان داده‌اند. این مقاله به دلایل منسوب به هشام در اثبات تجسیم و ریشه ‏یابى دیدگاه منسوب به هشام می‌پردازد. سپس واکنش‌های دانشمندان شیعه به چنین نسبت‌هایی را دسته‌بندی کرده و…
چکیده: از مهم‌ترین ابهامات تاریخ کلام امامیه رابطۀ دوره نخست کلام امامیه (مدرسۀ کوفه) با کلام امامیه در مدرسه بغداد در سده چهارم و پنجم است. سرشناس‌ترین متکلم امامیه در دورۀ حضور هشام بن حکم است. در این مقاله سعی شده است تا امتداد جریان فکری وی و پیروانش را تا سده چهارم بررسی شود. در همین راستا در بخش نخست، با پیگیری امتداد شاگردان این جریان فکری به این نتیجه رسیدیم که آراء کلامی این جریان فکری از طریق افرادی مانند یونس بن عبدالرحمن، محمد بن عیسی بن عبید، فضل بن شاذان، ابراهیم بن هاشم، علی بن ابراهیم و…
چکیده: هشام بن حکم، از برجسته‌ترین و تأثیرگذارترین علمای شیعی در قرن دوم هجری است؛ قرنی که از یک‌سو، محلّ تلاقی و تصادم آرا و افکار مختلف بوده و از سوی دیگر، نقطه عطفی در تاریخ تشیع و بلکه اسلام است. در این قرن، به سبب انتقال قدرت سیاسی از اموی به عباسی، فرصتی از برای نحل گوناگون حاصل گردید تا به تحکیم و اشاعه مبانی فکری و عقیدتی خود بپردازند. در این دوران، صادقین (ع) به بنیان‌گذاری مکتبی پرداختند که اندیشه و اعتقاد شیعی را مستحکم ساخت و تحوّلی شگرف در محدوده فرهنگ و اندیشه اسلامی ایجاد نمود و…
چکیده: ابو محمد جابر بن یزید جعفى کوفى (حدود 50 ـ 128 ق) از تابعان و از اصحاب نامدار و مورد وثوق امام باقر و امام صادق (ع) است. او در اواخر دوره اموى، یک مرجع عمده درباره علوم دینى زمانش به شمار می‌رفت. عمده فعالیت‌های علمى این عالم برجسته شیعى و شاگرد مکتب اهل‌بیت (ع) در شاخه‌های تفسیر، حدیث، تاریخ، فقه و کلام بوده، از آنجا که شاگردان نامدارى از شیعه و سنى داشته است، سهم فراوانى در توسعه این علوم در بین عامه مسلمانان و به‌ خصوص شیعیان امامى داشته است. مقدمه ابو محمد جابر بن یزید جعفى…
چکیده: در میان شاگردان صادقین (ع) برخی شخصیت‌ها تأثیرگذارتر، مشهورتر و جالب‌توجه‌تر از دیگران بوده‌اند. یکی از این شخصیت‌ها جابر بن‌یزید جعفی است که بیشتر از محضر امام باقر (ع) بهره برده است. گرچه وی را از بزرگان امامیه خوانده‌اند و آثاری نیز برای وی نام‌ برده شده است، اما گزارش‌هایی نیز وجود دارد که متضمن قدح و ذم اوست. پس از وفات جابر، غالیان نیز به او ابراز علاقه کرده و برخی از عقاید خود را به او نسبت دادند. آنان همچنین روایات و کراماتی را نیز به وی منتسب کردند. برداشت‌های نادرست از اندیشه‌های این راوی پرکار، سبب…
چکیده: واژه­ «آیه»، یکی از تقسیم‌بندی‌های قرآنی مستند به خود قرآن است که در متن کلام الهی نیز به‌کار رفته است. این واژه، معانی و استعمالات مختلفی دارد که در روایاتی از معصومان (ع) برخی از این کاربردها ملاحظه می‌شود. این مقاله درصدد واکاوی معانی این واژه و کاربردهای آن در روایات شیعه است. از جمله، حدیث هشام بن سالم که در ظاهر، دلالت دارد قرآن کریم مشتمل بر هفده هزار آیه است. اختلاف میان آن رقم و تعداد آیات قرآن، دانشوران علوم قرآن و حدیث را به تکاپوی رفع مشکل حدیث انداخته و راه‌حل‌هایی چون تأویل حدیث و حمل…
چکیده: پیش از این، ما به شخصیت هشام و گوشه‌‏ای از زندگی و ستایش پیشوایان معصوم از او اشاره‌‏ای گذرا داشتیم. این دانشمند بزرگ اسلام، هدف تیرهای زهرآگین اتهاماتِ دشمنانِ کینه توز قرار گرفته و بعضی از دوستان نادان بدون آگاهی از غرض آنان، یاوه‏‌هایشان را تکرار کردند. هدف اصلی از این اتهامات و شایعه پردازی آن بود که کلام رسای هشام و برهان قوی او در اثبات امامت و ولایت در مجامع علمی دینی مطرح نگردد و یا از تأثیر آن کاسته شود. در این گفتار بر آنیم که به گوشه‌‏ای از این اتهامات و پاسخ اجمالی آن اشاره‌‏ای…
چکیده: ابوالجارود یکی از شخصیت‌های اصلی زیدیه و نیز راوی کتاب‌ها و روایات مهمی از صادقین (ع) است که رجال‌شناسان و بزرگان امامیه همواره به او توجه‌ کرده‌اند. از یک‌سو رجال‌شناسان امامی و سنّی او را تضعیف کرده‌اند و از سوی دیگر او راوی روایات زیاد و گاه مهمی در منابع امامی است. شناخت چگونگی راه یافتن احادیث وی و نیز موضوع و محتوای روایاتی که از او در منابع حدیثی امامیه نقل‌ شده است، با بررسی طرق کتاب‌های ابوالجارود و ناقلان وی میسر است. این بررسی‌ها نشان می‌دهد گاهی آوازه و سرشناسی ابوالجارود سبب شده برخی روایات غالیانه یا…
چکیده: از موارد اختلاف متفکرین را می‌توان: «چیستی» و «حقیقت» «سعادت و شقاوت» دانست که البته از سرایت این اختلاف به توابعی چون «اطلاق و نسبیت»، «انواع و اقسام»، «راه‌ها و عوامل وصول و حصول» و … نیز نمی‌توان با اغماض گذشت! به همین جهت، نیز، با توجّه به تقرّر بنیان هستی، به‌ویژه زندگی آدمی، بر این مسأله و لزوم تشخیص و تشریح آن گوهر کمیاب _ که جملگی بشر در مدینه‌ی فاضله خویش پی جور آن هستند _ سعی کرده‌ایم با بررسی و مقایسه‌ی دو دیدگاه مختلف فلسفی و عرفانی دو متفکر اسلامی (امام خمینی (ره) و ابن‌سینا)، کور…
چکیده: بیش از بیست سال است كه اصل ولایت فقیه رسماً و عملاً بر كشور اسلامى ایران سایه افكنده و ملت بزرگ و رشید ما را زیر بال و پر خود گرفته است و مردم هوشمند و متدین ما نیز چه به استناد عقاید مذهبى خود و چه به ملاحظه قانون اساسى جمهورى اسلامى ایران، اصل یاد شده را گردن نهاده و حاكمیت آن را پذیرا شده اند. لكن با اینكه در باره مسأله ولایت فقیه تحقیقات فراوان انجام گرفته، كتاب‌ها و مقالات گوناگون انتشار یافته، سخنرانى ها و كلاس‌ها و تدریس‌هاى متنوع و در سطح‌هاى مختلف برگزار شده است،…
 چکیده: احوال عرفانی یکی از مباحث مهم و مشروح عرفان و تصوف اسلامی، به شمار می‌آید. سالک در مسیر سلوک خود برای وصول به کمال باید نفس را از هواهای نفسانی پاک کند، بدین منظور کسب مقامات عرفانی باعث صاف شدن اندرون سالک می‌گردد و در نتیجه او آمادگی و شایستگی کامل پیدا می‌کند تا احوال عرفانی بر او وارد شود. «قرب» یکی از مهم‌ترین احوال عرفانی است که علاوه بر جایگاه والای آن در قرآن کریم، از اهمیت و ارزش بسیاری در آثار عرفا برخوردار است تا جایی که کمتر شاعر و نویسنده‌ای را می‌توان یافت که از احوال…